Kiêng kỵ ngày Tết: ghi lại nếp phổ biến, và giữ cho nhẹ nhàng
Ngày Tết có nhiều điều kiêng kỵ, và chúng khác nhau rất nhiều theo vùng và theo từng nhà. Bài này ghi lại những điều hay được nhắc, không phải để ai đó thấy nhà mình đang làm sai.
Phần cuối bài nói về điều em cho là quan trọng hơn cả danh sách.
Những điều hay được nhắc
Gom lại theo nhóm, và nói trước rằng nhà nào giữ gì thì khác nhau:
Về dọn dẹp — nhiều nhà kiêng quét nhà và đổ rác trong mấy ngày đầu năm, với ý không quét đi những gì tốt lành. Nếp này dẫn tới thói quen dọn thật kỹ trước giao thừa.
Về đổ vỡ — làm vỡ đồ trong mấy ngày đầu năm được xem là điềm không hay. Đây cũng là lý do thực tế để cất bớt đồ dễ vỡ khi nhà đông khách.
Về vay mượn — nhiều nhà tránh cho vay hoặc đi vay đầu năm, và tránh đòi nợ trong dịp này.
Về lời nói — tránh cãi vã, tránh nói điều không hay, tránh khóc lóc trong ngày đầu năm.
Về màu sắc — nhiều người tránh mặc trắng và đen trong mấy ngày Tết, vì hai màu này gắn với tang lễ.
Về xông đất — người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa, nhiều nhà có nhờ người hợp tuổi hoặc người mà gia đình quý.
Vì sao mỗi nhà một khác
Ba lý do:
- Khác vùng miền — nếp Bắc, Trung, Nam có những điểm không giống nhau.
- Khác dòng họ — ngay trong một tỉnh, hai họ có thể giữ khác nhau.
- Khác thế hệ — nhiều điều người lớn giữ mà con cháu không, và ngược lại có nhà con cháu giữ kỹ hơn.
Nên câu trả lời đáng tin nhất cho "nhà mình kiêng gì" vẫn là hỏi người lớn trong họ.
Phần thực tế đằng sau vài điều
Một số điều kiêng có mặt thực tế khá rõ:
- Dọn kỹ trước Tết — kết quả là nhà sạch đúng lúc đông khách, và mấy ngày Tết được nghỉ thật.
- Cẩn thận với đồ dễ vỡ — nhà đông người, có trẻ nhỏ, thì đây là điều nên làm bất kể tin hay không.
- Tránh cãi vã đầu năm — dịp cả nhà tụ họp sau một năm xa nhau, giữ không khí nhẹ nhàng là điều ai cũng muốn.
- Tránh đòi nợ dịp Tết — đây là phép lịch sự với người đang khó khăn.
Nhìn theo cách này thì nhiều điều kiêng thực chất là cách gói một lời khuyên xã giao vào ngôn ngữ tín ngưỡng.
Khi kiêng kỵ thành gánh nặng
Đây là phần em muốn nói kỹ, vì nó là chỗ thật sự đáng lưu tâm.
Nếp có ích khi nó làm không khí trong nhà ấm hơn. Nó thành gánh nặng khi:
- Ai đó lo lắng thật sự vì lỡ làm vỡ một cái chén.
- Trong nhà căng thẳng vì người này giữ mà người kia không.
- Một người bị đổ lỗi cho chuyện không may xảy ra sau đó.
- Trẻ con bị mắng vì vô ý phạm phải điều gì đó.
Điểm cuối đáng nói nhất. Một đứa trẻ làm rơi cái ly ngày mùng một là chuyện của trẻ con — và nếu nó bị mắng vì "làm xui cả năm" thì cái mất là thật, còn cái được thì không.
Cách giữ cho nhẹ
Vài điều mà nhiều gia đình làm:
- Chuẩn bị trước để khỏi phải kiêng — dọn sạch trước giao thừa thì không cần lo chuyện quét nhà; cất đồ dễ vỡ thì không lo đổ vỡ.
- Nếu lỡ phạm thì cho qua — nhiều nhà có một câu nói nhẹ để hóa giải, và như vậy là đủ.
- Không bắt người khác giữ — nhất là con dâu con rể mới về, hoặc khách tới chơi.
- Không dùng nếp để trách móc — đây là ranh giới quan trọng nhất.
Nếu trong nhà có người không giữ
Chuyện rất thường gặp. Cách nhiều nhà xử, cũng giống điều đã nói ở bài về ranh giới giữa phong thủy và tín ngưỡng:
- Người không giữ vẫn nên tôn trọng — không cố tình làm ngược trước mặt người lớn.
- Người giữ đừng ép — nhất là với người mới về nhà chồng nhà vợ.
- Tập trung vào phần chung — sum họp, ăn uống, thăm hỏi. Đó mới là phần cả nhà đều muốn.
Suy cho cùng, mục đích của mấy ngày này là cả nhà được ở với nhau trong không khí dễ chịu. Điều gì phục vụ được mục đích đó thì nên giữ; điều gì làm ngược lại thì nên nới.
Nếp thay đổi theo thời gian
Một điều đáng nói để bài này không thành danh sách cứng: các điều kiêng vốn đã thay đổi qua nhiều đời, và đang tiếp tục thay đổi.
Nhiều điều mà thế hệ trước giữ chặt thì nay ít nhà giữ, và ngược lại có những cách làm mới hình thành theo nếp sống hiện nay. Điều đó không phải là mai một — đó là cách một tập tục sống được: nó giữ phần còn có nghĩa và bỏ phần không còn hợp.
Nên nếu nhà anh chị giữ ít hơn nhà ông bà ngày xưa, đó không phải chuyện đáng áy náy. Và nếu nhà anh chị giữ nhiều hơn nhà hàng xóm, đó cũng không phải chuyện đáng bàn.
Điều gần như nhà nào cũng đồng ý
Bỏ hết phần khác biệt thì còn lại mấy điều mà hầu như mọi nếp đều gặp nhau:
- Dọn nhà sạch trước Tết.
- Về nhà, thăm hỏi người thân.
- Giữ hòa khí trong mấy ngày đầu năm.
- Nhớ tới người đã khuất theo nếp của nhà mình.
Bốn điều này không cần tin gì cũng làm được, và chúng chính là phần khiến Tết là Tết. Phần còn lại là chi tiết — quan trọng với nhà này, nhẹ nhàng với nhà kia, và cả hai đều bình thường.