Mười hai con giáp: vì sao ta có Mèo, họ có Thỏ

Người Việt tuổi Mão là tuổi con Mèo. Người Trung Quốc cùng chi Mão thì là con Thỏ. Cùng một hệ mười hai địa chi, mà một con vật khác nhau — đây là chi tiết thú vị nhất trong cả bộ con giáp, và nó nói nhiều điều về cách một hệ thống văn hoá đi qua các nước.

Mười hai địa chi và mười hai con vật

Gốc của hệ này là mười hai địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Đây là một hệ đếm dùng cho năm, tháng, ngày, giờ và phương hướng — bản thân nó không phải tên con vật.

Việc gán mỗi chi một con vật là lớp thêm vào sau, và chính vì là lớp thêm vào nên nó thay đổi được khi hệ thống lan sang nước khác.

Niên đại chính xác của việc gán con vật thì không ai chứng minh dứt điểm. Các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều mốc khác nhau, và những gì đọc được đều là phỏng đoán dựa trên tư liệu khảo cổ và văn bản còn lại.

Mèo hay Thỏ

Đây là khác biệt nổi tiếng nhất. Có mấy cách giải thích được nhắc tới, và không cách nào được coi là kết luận:

Giả thuyết ngữ âm. Chữ 卯 (Mão) trong tiếng Hán cổ có âm được cho là gần với từ chỉ con mèo trong tiếng Việt cổ. Khi hệ này du nhập, người Việt có thể đã liên hệ theo âm thanh quen thuộc với mình.

Giả thuyết môi trường sống. Thỏ hoang không phải loài phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ như ở vùng khô phía bắc Trung Quốc, trong khi mèo là con vật gắn với nhà nông trồng lúa — nó bắt chuột, giữ kho thóc. Một hệ thống dân gian có xu hướng dùng con vật mà người dân thấy hằng ngày.

Giả thuyết tiếp nhận nhiều đường. Hệ can chi có thể vào Việt Nam qua nhiều giai đoạn và nhiều nguồn, nên có chỗ lệch.

Cả ba đều hợp lý và không loại trừ nhau. Điều chắc chắn là: khác biệt này có thật, tồn tại lâu đời, và không bên nào "sai".

Những con khác cũng lệch

Mèo–Thỏ không phải trường hợp duy nhất trong khu vực:

Sửu — ở Việt Nam và Trung Quốc là con Trâu/Bò; cách gọi và hình dung khác nhau tuỳ nơi, vì trâu nước gắn với nông nghiệp lúa nước còn bò gắn với vùng khô.

Mùi — được hiểu là Dê ở Việt Nam, còn ở một số nơi thì là Cừu. Chữ Hán 羊 chỉ chung nhóm dê cừu, nên hai cách hiểu đều có căn cứ.

Hợi — Lợn/Heo ở Việt Nam và Trung Quốc; ở một số nước khác trong khu vực thì là lợn rừng.

Một số nước khác trong vùng có hệ mười hai con giáp riêng với vài con thay đổi nữa.

⇒ Mẫu hình rất rõ: mỗi nơi giữ khung mười hai chi nhưng điền vào đó những con vật quen thuộc với đời sống của mình. Đó là cách một hệ thống văn hoá sống được ở nhiều nơi.

Điều này có nghĩa gì với việc chọn quà

Phần thực tế cho người mua quà Tết:

Tặng trong nước thì theo con giáp Việt Nam — năm Mão là năm Mèo, và hình mèo là thứ người nhận chờ đợi.

Tặng đối tác hoặc bạn bè nước ngoài thì nên biết ở nước họ con giáp năm đó là con gì. Gửi một món hình mèo sang nơi người ta đang mừng năm con Thỏ thì không sai, nhưng nó lệch khỏi không khí chung bên đó — và có thể phải giải thích.

Nếu muốn an toàn, chọn món mang biểu tượng năm mới chung — hoa đào, hoa mai, chữ chúc, màu sắc ngày lễ — thay vì hình con vật cụ thể.

Kể câu chuyện này kèm món quà lại là một điểm cộng bất ngờ. "Ở Việt Nam năm nay là năm con Mèo, bên anh chị là năm con Thỏ" — một dòng như vậy trong thiệp làm món quà có nội dung hơn hẳn.

Mấy hiểu nhầm phổ biến

"Con giáp quyết định tính cách." Đây là cách nói dân gian phổ biến ở nhiều nước, nhưng không có nghiên cứu nào cho thấy người sinh cùng năm có đặc điểm tính cách chung. Một năm có khoảng một phần mười hai dân số thế giới sinh ra — nhóm đó đủ lớn để chứa mọi kiểu người.

"Con giáp đổi vào mùng một Tết." Tuỳ hệ. Một số hệ tính năm can chi đổi vào tiết Lập xuân, khoảng đầu tháng Hai dương lịch. Người sinh trong khoảng giữa hai mốc này có thể được xếp vào hai con giáp khác nhau tuỳ nguồn tra.

"Chỉ cần biết con giáp là đủ." Danh tính đầy đủ của một năm là can chi — ghép mười thiên can với mười hai địa chi, chu kỳ sáu mươi năm. Hai người cùng con giáp cách nhau mười hai năm thì khác thiên can, và trong nhiều cách tính đó là khác nhau thật.

"Năm tuổi là năm xui." Không có số liệu nào cho thấy vậy. Đây là chỗ được khai thác nhiều để bán vật phẩm — cẩn thận hơn thì không hại gì, nhưng đừng hoãn việc quan trọng hay chi khoản lớn vì lý do này.

Thứ tự mười hai con giáp và câu chuyện cuộc đua

Câu chuyện dân gian quen thuộc: các con vật thi chạy để giành thứ hạng, chuột trốn trên lưng trâu rồi nhảy xuống về đích trước.

Đây là truyện kể giải thích ra đời sau, không phải nguồn gốc thật của thứ tự. Thứ tự mười hai chi đã có sẵn từ trước như một hệ đếm; câu chuyện được dựng lên để giải thích cho dễ nhớ và dễ kể.

Mỗi nước lại có phiên bản truyện hơi khác — và với các nước có Mèo thay Thỏ thì trong truyện thường có thêm chi tiết giải thích vì sao mèo ghét chuột.

Đây là ví dụ hay về cách tập tục hoạt động: một quy tắc có trước, câu chuyện giải thích đến sau, rồi người đời sau tưởng câu chuyện là nguồn gốc.

Con giáp và giờ trong ngày

Một phần ít người để ý: mười hai chi không chỉ dùng cho năm mà còn chia ngày thành mười hai giờ, mỗi giờ hai tiếng đồng hồ.

Giờ Tý là 23h–1h, Sửu 1h–3h, và cứ thế. Giờ Ngọ là 11h–13h — đó là gốc của từ "buổi trưa" trong cách nói "chính Ngọ", và cũng là gốc của tên "đường Ngọ" chỉ trục bắc nam trong một số văn bản cổ.

Chi tiết đáng nhớ: giờ Tý vắt qua nửa đêm, và đó chính là lý do có hai hệ khác nhau về việc ngày mới bắt đầu lúc 23h hay lúc 0h. Người sinh trong khoảng đó thì hai hệ cho hai ngày can chi khác nhau.

Mười hai chi còn dùng cho phương hướng, chia vòng tròn thành mười hai cung — Tý ở chính bắc, Ngọ ở chính nam. Đây là lý do một hệ thống tưởng chỉ để tính tuổi lại xuất hiện trong la bàn phong thuỷ.

Đồ con giáp trong nhà quanh năm

Nhiều nhà giữ đồ con giáp sau Tết. Mấy điều thực tế:

Đồ nhựa rẻ tiền phai màu nhanh nếu để chỗ nắng chiếu. Sau một năm nhìn cũ hẳn.

Đồ gốm sứ và gỗ giữ được lâu, và sau mười hai năm lại đúng dịp dùng lại — nhiều gia đình có bộ đồ con giáp tích dần qua các năm, và đó là thứ kể được câu chuyện.

Cất thì bọc riêng từng món, ghi nhãn năm, để chỗ khô. Mười hai năm là thời gian dài đủ để quên mình cất ở đâu.

Tóm lại

Gốc của hệ là mười hai địa chi — một hệ đếm dùng cho năm, tháng, ngày, giờ và phương hướng — còn việc gán mỗi chi một con vật là lớp thêm vào sau, nên nó thay đổi được khi hệ lan sang nước khác. Chi Mão là Mèo ở Việt Nam và Thỏ ở Trung Quốc; các giả thuyết về ngữ âm và về môi trường sống đều hợp lý và không loại trừ nhau, không bên nào sai. Tặng quà trong nước thì theo con giáp Việt Nam; tặng ra nước ngoài thì nên biết bên họ năm đó là con gì, hoặc chọn biểu tượng năm mới chung. Và câu chuyện cuộc đua là truyện kể ra đời sau để giải thích một thứ tự vốn đã có sẵn.