Mâm ngũ quả và bàn thờ ngày Tết: bày gì, giữ thế nào
Mâm ngũ quả là thứ mà không có một công thức đúng cho cả nước — và nếu chưa biết điều đó thì rất dễ bày một mâm mà nửa nhà thấy lạ.
Ba miền, ba cách nghĩ
Miền Bắc
Thường lấy nải chuối xanh làm nền, úp lên như bàn tay đỡ, rồi đặt một quả lớn vào giữa — bưởi hoặc phật thủ. Xung quanh cài thêm hồng, quýt, ớt, đào, táo. Cách bày chuộng đủ màu, thường được nói là ứng với ngũ hành.
Miền Nam
Bộ quen thuộc là mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài — đọc lên thành lời cầu mong, và nhiều nhà thêm quả sung.
🔴 Và miền Nam kiêng đúng những quả miền Bắc hay dùng, vì cách đọc chệch: chuối, cam quýt, và lê đều nằm trong danh sách tránh ở nhiều gia đình.
⇒ Đây là chỗ hay gây lúng túng nhất trong các gia đình có dâu rể khác miền. Không ai sai cả — hai vùng đọc cùng một quả theo hai cách khác nhau.
Miền Trung
Linh hoạt hơn, thường là có gì bày nấy, chuộng quả tươi và đẹp hơn là chuộng đúng danh sách.
Nhà hai miền thì làm sao
Cách dễ nhất và cũng vui nhất: bàn trước và chọn một cách, hoặc bày hai mâm nhỏ nếu nhà có hai nơi thờ. Điều nên tránh là để tới sát ngày mới phát hiện ra hai bên hiểu khác nhau — lúc đó thì ai nhường cũng thấy gợn.
Chọn quả để giữ được suốt Tết
Mâm bày từ ba mươi tới hết mùng, tức là gần một tuần ở nhiệt độ phòng. Chọn sai là tới mùng hai đã phải thay.
- Chọn quả còn hơi xanh, chưa chín tới. Nó sẽ chín dần trong mấy ngày bày.
- Cuống còn tươi, còn dính chắc — cuống khô hoặc rụng là quả đã hái lâu.
- Không dập, không xước, dù vết rất nhỏ. Chỗ dập là nơi bắt đầu thối.
- Cầm thấy chắc tay, vỏ căng.
🔴 Hai lỗi làm hỏng mâm nhanh nhất:
- Rửa nước rồi bày khi còn ướt. Nước đọng ở cuống và ở kẽ là nơi thối bắt đầu. Nếu rửa thì rửa sớm và lau thật khô; nhiều nhà chỉ lau bằng khăn ẩm rồi lau khô lại.
- Bày quả chín mọng chung với quả xanh. Quả chín toả ra khí làm những quả quanh nó chín nhanh theo — một nải chuối chín có thể kéo cả mâm chín trong hai ngày.
Thêm ba điều nhỏ:
- Đặt chỗ thoáng, tránh nắng chiếu trực tiếp và tránh sát bóng đèn nóng.
- Nhìn mâm mỗi ngày, thấy quả nào bắt đầu mềm thì lấy ra ngay — một quả hỏng lây rất nhanh.
- Chuẩn bị sẵn một hai quả dự phòng cùng loại để thay mà không phải chạy đi mua giữa mấy ngày Tết.
Bàn thờ: làm trước Tết
- Lau dọn theo thứ tự — lau ảnh và bài vị trước, đồ thờ sau, dùng khăn sạch riêng cho việc này. Nước sạch hoặc nước gừng pha rượu, tuỳ nếp nhà.
- 🔴 Rút bớt chân nhang và hạ tro. Đây vừa là việc theo nếp, vừa là việc an toàn quan trọng nhất — bát hương đầy chân nhang khô là nguy cơ cháy lớn nhất liên quan tới bàn thờ, và mấy ngày Tết là lúc nhang được thắp nhiều nhất trong năm.
- Kiểm dây điện đèn thờ — vỏ còn mềm hay đã giòn, có chỗ nối tạm nào không.
- Thay nước, thay hoa, lau sạch chân đèn và mâm bồng.
Hoa trên bàn thờ giữ lâu
- Chọn loại bền — cúc, lay ơn, đồng tiền giữ được nhiều ngày hơn hẳn các loại cánh mỏng.
- Cắt chéo cuống dưới vòi nước, và cắt lại một chút mỗi hai ngày.
- Bỏ hết lá nằm dưới mực nước — lá ngâm nước là nguyên nhân làm nước thối và hoa héo sớm.
- Thay nước mỗi ngày, rửa lòng bình.
- Tránh đặt ngay dưới đèn nóng hoặc chỗ nắng chiếu.
An toàn mấy ngày Tết
🔴 Đây là dịp trong nhà có nhiều lửa nhất trong năm, và cũng là lúc mọi người ra vào liên tục, dễ quên:
- Không để nhang, nến, đèn dầu cháy khi cả nhà đi vắng hoặc khi đã đi ngủ. Nhang vòng cháy lâu là thứ dễ quên nhất.
- Vàng mã, giấy, hoa khô để cách xa chỗ có lửa.
- Đèn nháy trang trí — dùng loại còn nguyên dây, không cắm chồng nhiều bộ vào một ổ, và tắt khi ngủ.
- Bình chữa cháy ở chỗ với tới được, không bị đống quà Tết chắn mất.
- Trẻ con và bàn thờ — mấy ngày Tết trẻ chạy nhảy nhiều, nên kiểm xem bát hương, chân đèn có nằm ở mép bàn không.
Đồ cúng
- Làm lượng vừa đủ để ăn được. Mâm to mà ăn không hết thì phần lớn thành đồ bỏ.
- ⚠️ Đồ mặn để lâu ngoài nhiệt độ phòng rất nhanh hỏng, nhất là thời tiết ấm. Hạ xuống sớm sau khi thắp hương xong và cất tủ lạnh, đừng để cả buổi.
- Đồ khô, bánh, mứt thì để được lâu hơn — đây là phần hợp để bày suốt mấy ngày.
Nhà chật và nhà thuê
Không cần mâm lớn. ⇒ Một đĩa quả nhỏ vài loại, một bình hoa, một chén nước sạch là đủ và nhìn rất gọn gàng.
Ít mà tươi và sạch sẽ tử tế hơn nhiều so với một mâm lớn bày chật chỗ rồi tới mùng ba đã héo. Và ở nhà thuê thì nhớ kiểm quy định về đốt nhang trước.
Hạ mâm khi nào
Tuỳ nếp nhà — có nhà hạ sau mùng ba, có nhà để tới hết rằm tháng Giêng. ⇒ Điều thực tế cần nhớ: quả sẽ hỏng trước khi nếp nhà hết hạn. Thấy quả nào mềm, chảy nước, có mùi thì lấy ra ngay chứ đừng đợi tới ngày đã định — để một quả thối trên bàn thờ không tôn kính hơn việc thay nó.
Lịch làm, tính ngược từ ngày ba mươi
Bày mâm là việc cuối cùng, nhưng mấy việc trước nó thì phải giãn ra — dồn hết vào một ngày là năm nào cũng vội:
- Khoảng một tuần trước: lau dọn bàn thờ, rút chân nhang, kiểm dây điện đèn thờ, thay khăn phủ nếu có. Đây là việc cần thời gian và cần tỉnh táo, làm sớm thì nhẹ nhàng.
- Ba tới bốn ngày trước: mua quả. Mua sớm hơn thì quả chín mất, mua muộn hơn thì hết loại đẹp và giá đã lên.
- Hai ngày trước: mua hoa. Chọn nụ chưa nở hẳn để nó bung đúng mấy ngày Tết.
- Ngày ba mươi: bày mâm, cắm hoa, thay nước.
⇒ Một mẹo nhỏ đáng giá: chụp ảnh mâm và bàn thờ sau khi bày xong. Sang năm mở ra xem là biết ngay năm ngoái mình bày gì, mua bao nhiêu, loại nào giữ được lâu — đỡ phải nhớ và đỡ phải đoán lại từ đầu.